เอกซเรย์ฟัน 3 มิติ CBCT เห็นอะไร และจำเป็นเมื่อไร

CBCT ย่อจาก Cone Beam Computed Tomography เป็นการถ่ายภาพรังสีที่สร้างชุดข้อมูลสามมิติของบริเวณฟัน ขากรรไกร และโครงสร้างรอบข้างภายในขอบเขตที่เลือก

ข้อมูลจาก CBCT scan สามารถดูเป็นภาพตัดในหลายแนว ทำให้เห็นความกว้าง ความสูง และความลึกที่ภาพสองมิติซ้อนทับกันอยู่ ประโยชน์จึงไม่ใช่เพียงภาพดูละเอียดขึ้น แต่คือการตอบคำถามเชิงตำแหน่งและความสัมพันธ์ที่มีผลต่อแผน

ความละเอียดและความน่าเชื่อถือของภาพขึ้นกับขอบเขตการสแกน การตั้งค่าที่เหมาะ การจัดท่า การเคลื่อนไหว โลหะในช่องปาก และการแปลผล จึงไม่ควรตีความคำว่า ‘สแกนแม่นยำ’ ว่า CBCT วินิจฉัยได้ทุกปัญหาหรือไม่มีข้อจำกัด

ก่อนเลือก CBCT ทันตแพทย์ควรเริ่มจากอาการ ประวัติ การ ตรวจสุขภาพช่องปาก และภาพเดิม หาก เอกซเรย์ฟัน หรือภาพพาโนรามิกตอบคำถามได้อยู่แล้ว การสแกนสามมิติอาจไม่เพิ่มข้อมูลที่เปลี่ยนแผน

แนวทางใน Citation Pool สนับสนุนการเลือกภาพแบบรายบุคคล และไม่ถือว่า CBCT เป็นตัวแทนภาพสองมิติทุกชนิด การเลือกต้องชั่งข้อมูลที่จะได้กับการรับรังสีและผลต่อการตัดสินใจจริง

• ให้ข้อมูลความลึกและความสัมพันธ์สามมิติ
• เลือกขอบเขตตามบริเวณและคำถามทางคลินิก
• ไม่ใช่การตรวจประจำสำหรับทุกคน
• ต้องอ่านร่วมกับอาการ ผลตรวจ และภาพชนิดอื่นเมื่อจำเป็น

CBCT ทันตกรรมมีบทบาทเมื่อข้อมูลสามมิติมีโอกาสเปลี่ยนตำแหน่ง วิธีรักษา ความเสี่ยง หรือการส่งต่อ ไม่ใช่เพียงเพราะต้องการภาพที่ดูทันสมัยกว่า

การวางแผน รากเทียม อาจต้องดูรูปทรงและปริมาณกระดูก รวมถึงความสัมพันธ์กับโพรงอากาศหรือคลองเส้นประสาทในขอบเขตที่เกี่ยวข้อง ภาพช่วยวางแผน แต่ไม่รับประกันผลการรักษาและต้องใช้ร่วมกับการตรวจ เนื้อเยื่อ และปัจจัยสุขภาพ

กรณีฟันคุดหรือการผ่าตัดบางประเภท CBCT อาจช่วยเมื่อภาพสองมิติไม่แสดงความสัมพันธ์ของรากฟันกับโครงสร้างข้างเคียงเพียงพอ ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่มีฟันคุดทุกคนต้องสแกนสามมิติ

สำหรับปัญหารากฟันหรือรอยโรคบริเวณปลายราก แนวทางด้านเอ็นโดดอนติกสนับสนุนการวินิจฉัยและเลือกการรักษาจากข้อมูลหลายด้าน CBCT อาจเป็นข้อมูลเสริมในกรณีซับซ้อนเมื่อภาพทั่วไปยังตอบคำถามไม่ได้

CBCT แสดงโครงสร้างแข็งได้ดีตามวัตถุประสงค์ทางทันตกรรม แต่ไม่ควรใช้แทนการตรวจเนื้อเยื่ออ่อนหรือการตรวจทางการแพทย์ทุกชนิด หากพบสิ่งนอกขอบเขตทันตกรรมต้องพิจารณาการส่งต่อที่เหมาะสม

• ประเมินกระดูกและตำแหน่งก่อนวางแผนรากเทียม
• ดูความสัมพันธ์สามมิติในฟันคุดหรือการผ่าตัดบางกรณี
• ช่วยประเมินรากฟันหรือรอยโรคที่ซับซ้อนเมื่อภาพสองมิติไม่พอ
• กำหนดขอบเขตให้ตรงคำถามและหลีกเลี่ยงการสแกนเกินจำเป็น

แจ้งหากตั้งครรภ์ สงสัยว่าตั้งครรภ์ มีข้อจำกัดในการจัดท่า หรืออยู่นิ่งลำบาก เพื่อให้ทีมทบทวนความจำเป็นและปรับวิธีอย่างเหมาะสม

นำภาพเอกซเรย์หรือ CBCT เดิม รวมถึงข้อมูลการรักษาที่เกี่ยวข้องมาด้วย ภาพเดิมที่ยังตอบคำถามได้อาจช่วยลดการสแกนซ้ำ

ถอดต่างหู สร้อย แว่น ปิ่น ฟันปลอมถอดได้ หรืออุปกรณ์โลหะเฉพาะตามที่เจ้าหน้าที่แนะนำ เพราะโลหะอาจสร้างภาพรบกวน

สอบถามก่อนนัดว่าสาขาที่สะดวกมีบริการหรือไม่ ต้องมีใบส่งตัวหรือการตรวจใดก่อน และ CBCT ราคาเท่าไรในขอบเขตที่ได้รับคำแนะนำ

การเก็บภาพไม่ทำให้เกิดแผลและไม่มีช่วงพักฟื้นจากตัวการสแกน แต่คุณค่าของภาพอยู่ที่การแปลผลและนำไปตอบคำถามที่กำหนดไว้

ขอให้ทันตแพทย์อธิบายว่าภาพเปลี่ยนการวินิจฉัยหรือแผนอย่างไร ส่วนใดเป็นข้อค้นพบ และส่วนใดเป็นข้อจำกัดหรือภาพรบกวน

เก็บวันที่ ไฟล์ และรายงานเมื่อจำเป็นต้องส่งต่อหรือรักษาต่อ เพื่อให้ทีมใหม่ทบทวนข้อมูลเดิมและลดการตรวจซ้ำที่ไม่จำเป็น

อย่าตัดสินการผ่าตัด รักษาราก หรือวางรากเทียมจากภาพหน้าจอเพียงอย่างเดียว ต้องใช้ผลตรวจ ประวัติ ความเสี่ยง และการประเมินโดยทันตแพทย์ร่วมกัน

ภาพ 3 มิติ

ดูความสูง ความกว้าง และความลึกในขอบเขตที่เลือก

ตามข้อบ่งชี้

ไม่สแกนเพียงเพราะเป็นเครื่องมือที่ใหม่กว่า

อ่านร่วมกัน

ภาพ อาการ ประวัติ และผลตรวจจริง

• เข้าใจผิด: CBCT ละเอียดกว่า จึงควรใช้แทนเอกซเรย์ทุกชนิด

  ภาพในช่องปาก OPG และ CBCT ตอบคำถามต่างกัน ต้องเลือกให้เหมาะกับกรณี

• เข้าใจผิด: สแกนขอบเขตกว้างที่สุดย่อมแม่นยำที่สุด

  ขอบเขตควรพอดีกับคำถาม และคุณภาพยังขึ้นกับการตั้งค่า การจัดท่า ภาพรบกวน และการแปลผล

• CBCT ใช้รังสีไอออไนซ์ ปริมาณจึงไม่ใช่ศูนย์ หลักความปลอดภัยคือสแกนเมื่อมีข้อบ่งชี้ เลือกขอบเขตและการตั้งค่าที่เหมาะ และใช้ข้อมูลเพื่อการตัดสินใจจริง
• ไม่ควรกำหนดตารางสแกนเดียวให้ทุกคน ความจำเป็นในการตรวจซ้ำขึ้นกับคำถามใหม่ อาการ ความเสี่ยง แผนรักษา คุณภาพและความทันสมัยของข้อมูลเดิม
• คำว่าเอกซเรย์ฟัน 3 มิติไม่ได้แปลว่าต้องใช้ขอบเขตใหญ่ที่สุด ขอบเขตควรครอบคลุมบริเวณที่ต้องตอบโดยไม่เก็บข้อมูลเกินจำเป็น
• แจ้งการตั้งครรภ์หรือโอกาสตั้งครรภ์ก่อนสแกน เพื่อให้ทีมประเมินความเร่งด่วน ทางเลือก ชนิดภาพ ขอบเขต และมาตรการตามสถานการณ์
• การจัดท่าและอยู่นิ่งช่วยลดภาพเสีย หากมีการเคลื่อนไหวหรือโลหะรบกวน ทันตแพทย์ควรประเมินว่าภาพเดิมยังใช้ได้หรือจำเป็นต้องเก็บใหม่จริงหรือไม่