ฟันบิ่น ซ่อมได้อย่างไรบ้าง?

ฟันบิ่นคือการที่โครงสร้างฟันบางส่วนแตกหลุดออกจากแรงกระแทกหรือการเคี้ยวของแข็ง — มักเป็นรอยเล็ก ๆ ที่ขอบหรือมุมฟัน โดยเฉพาะฟันหน้าที่มองเห็นชัดเวลายิ้ม ความลึกของรอยคือสิ่งที่กำหนดว่าจะซ่อมด้วยวิธีใด

ฟันแต่ละซี่มีโครงสร้างเป็นชั้น ๆ ชั้นนอกสุดคือ เคลือบฟัน (enamel) ที่แข็งแต่เปราะ ถัดเข้าไปคือ เนื้อฟัน (dentine) และชั้นในสุดคือ โพรงประสาท (pulp) รอยบิ่นที่หยุดอยู่แค่เคลือบฟันมักไม่ปวดและเป็นเรื่องความสวยงามล้วน ๆ ส่วนรอยที่ลึกถึงเนื้อฟันจะเริ่มเสียว และถ้าลึกถึงโพรงประสาทหรือรากจะปวดมากและซับซ้อนขึ้นในการเก็บรักษา — หน้านี้เน้นการซ่อมรอยบิ่นเชิงความงามเป็นหลัก

รอยบิ่นเล็ก ๆ ที่ขอบฟันหน้า แม้จะไม่เจ็บ แต่ก็มีผลต่อความมั่นใจในการยิ้มและอาจมีขอบคมที่บาดลิ้นหรือกระพุ้งแก้มได้ ข่าวดีคือรอยแบบนี้ส่วนใหญ่ซ่อมได้ด้วยการ อุดคอมโพสิตสีเหมือนฟัน / บอนดิ้ง ในครั้งเดียว โดยกรอเนื้อฟันน้อยมาก ทำให้ฟันกลับมาดูเป็นธรรมชาติ ทั้งนี้ผลลัพธ์ด้านความสวยงามและความคงทนขึ้นกับแต่ละบุคคลและพฤติกรรมการใช้งานฟัน

เมื่อรอยบิ่นกินพื้นที่กว้างขึ้น เสียเนื้อฟันมาก หรืออยู่บนฟันที่ต้องรับแรงเคี้ยว การซ่อมอาจขยับไปเป็น อินเลย์/ออนเลย์ หรือ ครอบฟัน ที่หุ้มฟันทั้งซี่ ส่วนการเลือกวัสดุ เช่น เซรามิก E.max หรือเซอร์โคเนีย พิจารณาตามตำแหน่งฟันและความสวยงามที่ต้องการ ทันตแพทย์จำเป็นต้องตรวจก่อนจึงจะบอกได้ว่ารอยบิ่นซี่นั้นเหมาะกับวิธีใด

ในกรณีที่ฟันบิ่นรุนแรงจนแตกลึกเก็บไม่ได้และต้องถอน ผู้ป่วยจะเข้าสู่เส้นทางของ ฟันหาย ซึ่งมีทางเลือกทดแทน เช่น สะพานฟัน หรือรากฟันเทียม — นี่คือเหตุผลที่การซ่อมรอยบิ่นตั้งแต่ยังเล็กจึงคุ้มค่าและอนุรักษ์เนื้อฟันได้มากกว่าเสมอ

รอยบิ่นหลายรายเป็นเรื่องความสวยงามล้วน ๆ ไม่มีอาการเจ็บ แต่บางรายมีเสียวฟันหรือขอบคม — สิ่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือรอยที่ลึกจนเห็นเนื้อฟันชั้นในหรือปวดเวลากัด

อาการมักขึ้นกับความลึกของรอย รอยบิ่นตื้น ๆ ที่ขอบฟันหน้ามักแค่รู้สึกว่ามีขอบสาก ๆ ที่ลิ้นสัมผัสได้และเห็นรูปฟันเปลี่ยนไปเวลายิ้ม ส่วนรอยที่ลึกถึงเนื้อฟันจะเริ่ม เสียวฟันเมื่อโดนของร้อน เย็น หรือเวลาเคี้ยว

อาการเฉพาะที่ควรใส่ใจคือ ปวดฟันเมื่อกัด หรือปวดตอนปล่อยแรงกัด ซึ่งอาจบ่งว่ามีรอยร้าวลึกร่วมด้วย และหากรอยลึกจน เห็นเนื้อฟันชั้นในหรือโพรงประสาท ถือว่าเร่งด่วน ควรพบทันตแพทย์ภายในวันเดียวกันเพื่อลดโอกาสติดเชื้อและสูญเสียฟัน — ในกรณีทั่วไปที่แค่บิ่นเชิงความงาม ไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนก แต่ยังควรให้ทันตแพทย์ประเมิน

• ฟันบิ่น แตก หรือหักหลังได้รับแรงกระแทก
• เห็นรูปฟันเปลี่ยนไป มีขอบที่หายไปหรือไม่เรียบเวลายิ้ม
• ขอบฟันคม บาดลิ้นหรือกระพุ้งแก้ม
• เสียวฟันเมื่อโดนร้อน เย็น หรือเวลาเคี้ยว
• ปวดฟันเมื่อกัด (อาจมีรอยร้าวลึกร่วมด้วย)
• รอยบิ่นลึกจนเห็นเนื้อฟันชั้นในหรือโพรงประสาท (ควรพบหมอวันเดียวกัน)

ก่อนจะบอกได้ว่ารอยบิ่นซี่นั้นซ่อมด้วยวิธีใด ทันตแพทย์ต้องประเมินความลึกของรอยและสภาพโพรงประสาทก่อน เพราะรอยที่ดูเล็กด้านนอกบางครั้งลึกกว่าที่เห็น

ขั้นแรกคือ ตรวจในช่องปาก (clinical/visual exam) ดูขอบที่บิ่น เนื้อฟันที่เปลี่ยนสี และรูปทรงฟันที่หายไป ร่วมกับการซักประวัติแรงกระแทกหรือพฤติกรรมการเคี้ยว จากนั้นถ่าย เอกซเรย์รอบปลายราก (periapical X-ray) เพื่อประเมินว่ารอยลงลึกถึงรากหรือกระทบโพรงประสาทหรือไม่

เมื่อสงสัยว่ามีรอยร้าวซ่อนอยู่ ทันตแพทย์อาจ ย้อมสีหารอยแตกหรือส่องไฟผ่านตัวฟัน (dye / transillumination) เพื่อให้รอยร้าวปรากฏชัด และทำ การทดสอบการมีชีวิตของโพรงประสาท (pulp vitality test) เพื่อดูว่าเส้นประสาทในฟันยังปกติหรือเริ่มอักเสบ ซึ่งมีผลต่อการเลือกวิธีซ่อมโดยตรง

ผลรวมของการตรวจจะบอกว่ารอยบิ่นอยู่ระดับใด — เฉพาะเคลือบฟัน ลึกถึงเนื้อฟัน หรือถึงโพรงประสาท/ราก — ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าจะบูรณะด้วย Dental Bonding วัสดุอุด อินเลย์/ออนเลย์ ครอบฟัน หรือจำเป็นต้องรักษารากก่อนในกรณีที่รอยถึงโพรงประสาท

ครั้งเดียว

รอยบิ่นเล็กที่ฟันหน้ามักซ่อมด้วยบอนดิ้งจบในนัดเดียว กรอเนื้อฟันน้อย

3 ชั้น

เคลือบฟัน → เนื้อฟัน → โพรงประสาท: ยิ่งลึก การซ่อมยิ่งซับซ้อนขึ้น

ประเมินก่อน

รอยที่ดูเล็กด้านนอกบางครั้งลึกกว่าที่เห็น ต้องตรวจความลึกจริงก่อนเลือกวิธี

• เข้าใจผิด: ฟันบิ่นนิดเดียว ไม่เจ็บ ไม่ต้องทำอะไร

  รอยบิ่นไม่หายเองและขอบที่บิ่นอาจเป็นจุดเริ่มของรอยร้าวที่ลุกลามได้ อีกทั้งขอบคมยังบาดลิ้น/กระพุ้งแก้ม ควรให้ทันตแพทย์ประเมิน

• เข้าใจผิด: ฟันบิ่นต้องครอบฟันทั้งซี่เสมอ

  ไม่จำเป็น รอยบิ่นเล็กถึงปานกลางมักซ่อมด้วยบอนดิ้งหรืออินเลย์/ออนเลย์ที่เก็บเนื้อฟันได้มากกว่า การครอบทั้งซี่ใช้เมื่อรอยกว้างจริง ๆ