โรคเหงือกกับปริทันต์ต่างกันอย่างไร เส้นแบ่งไม่ได้ดูจากเลือดออกอย่างเดียว

คำว่าโรคเหงือกเป็นคำกว้าง แต่เส้นแบ่งทางคลินิกอยู่ที่เนื้อเยื่อพยุงฟันถูกทำลายแล้วหรือยัง

เหงือกอักเสบ หรือ gingivitis เป็นการตอบสนองอักเสบของเหงือกต่อคราบจุลินทรีย์และปัจจัยร่วม ลักษณะที่พบได้คือเหงือกแดง บวม หรือมีเลือดออกง่าย แต่ยังไม่มีหลักฐานว่าระดับการยึดเกาะของฟันและกระดูกเบ้าฟันสูญเสียจากโรคปริทันต์

ปริทันต์อักเสบ หรือ periodontitis ลึกกว่าเหงือก เพราะการอักเสบสัมพันธ์กับการสูญเสียเอ็นยึดปริทันต์และกระดูกที่พยุงฟัน อาจเกิดร่องลึกปริทันต์ เหงือกร่น ฟันดูยาวขึ้น ฟันเคลื่อนหรือโยก และมีหนองในบางกรณี ความเสียหายส่วนนี้เป็นเหตุผลที่การรักษาและการติดตามต่างจากเหงือกอักเสบ

คนทั่วไปมักใช้คำว่าโรคเหงือก เหงือกอักเสบ รำมะนาด และปริทันต์แทนกัน แต่การใช้ชื่อสลับกันอาจทำให้เข้าใจความรุนแรงผิด หน้าที่ของการตรวจคือบอกว่าอาการจำกัดที่เหงือกหรือมีการสูญเสียโครงสร้างพยุงฟันแล้ว

ไม่ควรสรุปว่าเหงือกอักเสบทุกเคสจะกลายเป็นปริทันต์ตามลำดับเวลาตายตัว อย่างไรก็ตาม การมีคราบจุลินทรีย์และการอักเสบต่อเนื่องเป็นสภาพแวดล้อมที่ไม่ควรปล่อยไว้ โดยเฉพาะเมื่อมีปัจจัยที่เพิ่มความไวต่อโรค

ความเสี่ยงไม่ได้ขึ้นกับการแปรงฟันอย่างเดียว การสูบบุหรี่ เบาหวานที่ควบคุมไม่ดี ประวัติครอบครัว ยาบางชนิด ภาวะปากแห้ง การทำความสะอาดยากจากฟันซ้อนหรืองานบูรณะ และการไม่มาติดตาม ล้วนเปลี่ยนโอกาสและรูปแบบการดำเนินโรคได้

ผู้สูบบุหรี่บางคนอาจมีเลือดออกไม่เด่นแม้โรคดำเนินอยู่ ขณะที่ผู้มีเหงือกบางอาจเห็นเหงือกร่นชัดโดยไม่ได้หมายความว่าทุกตำแหน่งเป็นปริทันต์ การดูเพียงอาการเดียวจึงอาจประเมินต่ำหรือสูงเกินจริง

อาการช่วยบอกว่าควรตรวจ แต่ไม่สามารถบอกการสูญเสียกระดูกหรือระดับการยึดเกาะได้ครบ

การตรวจเริ่มจากดูคราบจุลินทรีย์ หินปูน สีและรูปร่างเหงือก เลือดออก หนอง เหงือกร่น และการโยกของฟัน จากนั้นใช้เครื่องมือวัดร่องเหงือกรอบซี่ฟัน ไม่ได้วัดเพียงจุดที่เจ็บหรือมีเลือดออก

ตัวเลขร่องเหงือกต้องอ่านร่วมกับระดับการยึดเกาะและตำแหน่งขอบเหงือก เพราะร่องลึกอาจเกิดจากเหงือกบวม หรืออาจสะท้อนการสูญเสียการยึดเกาะจริง ภาพรังสีช่วยประเมินระดับกระดูกและรูปแบบการสูญเสียเมื่อมีข้อบ่งชี้ แต่ไม่แทนการตรวจร่องเหงือก

ทันตแพทย์ยังพิจารณาปัจจัยเสี่ยงและประวัติเดิม เช่น การสูบบุหรี่ การควบคุมเบาหวาน ประวัติสูญเสียฟันจากปริทันต์ และความเร็วของการเปลี่ยนแปลง ข้อมูลเหล่านี้มีผลต่อการวางแผนและรอบติดตาม แม้อาการวันนี้ดูไม่รุนแรง

การควบคุมคราบเป็นฐานร่วม แต่ปริทันต์อักเสบต้องประเมินและจัดการใต้ขอบเหงือกเป็นระบบมากขึ้น

ในเหงือกอักเสบ เป้าหมายคือกำจัดคราบและหินปูน ปรับวิธีทำความสะอาด และแก้จุดกักคราบที่เกี่ยวข้อง เมื่อสาเหตุถูกควบคุม การอักเสบของเหงือกสามารถลดลงได้ แต่ถ้าพฤติกรรมและจุดกักคราบเดิมยังอยู่ อาการกลับมาได้

เมื่อเป็นปริทันต์ แนวทางหลักฐานสนับสนุนการดูแลแบบเป็นขั้น เริ่มจากการควบคุมพฤติกรรมและปัจจัยเสี่ยง การทำความสะอาดเหนือและใต้ขอบเหงือก เช่น การขูดหินปูนลึกและเกลารากฟันเมื่อมีข้อบ่งชี้ แล้วประเมินผลตามจุดยุติทางคลินิก บางตำแหน่งอาจต้องมีการรักษาเพิ่มเติม ขึ้นกับความลึก รูปแบบกระดูก ฟันโยก และการตอบสนอง

หลังควบคุมโรคแล้ว การติดตามระยะยาวยังสำคัญ เพราะผู้ที่เคยมีการสูญเสียการยึดเกาะยังมีความเสี่ยงกลับเป็นซ้ำ หากต้องการดูขอบเขตการประเมินและบริการ สามารถอ่านต่อที่หน้า รักษาเหงือกและปริทันต์ ซึ่งเป็นหน้าบริการหลักของหัวข้อนี้

แปรงฟันด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์วันละสองครั้ง ทำความสะอาดซอกฟันทุกวัน และเลือกแปรงซอกฟันหรือไหมขัดฟันให้เหมาะกับช่องระหว่างฟัน ถ้ามีเลือดออกเล็กน้อย ไม่ควรหยุดทำความสะอาดทันที แต่ควรใช้แรงพอดีและนัดตรวจหาสาเหตุหากเป็นต่อเนื่อง

งดสูบบุหรี่หรือขอความช่วยเหลือเพื่อเลิกสูบ หากเป็นเบาหวานให้ดูแลตามแผนแพทย์และแจ้งค่าการควบคุมล่าสุดแก่ทันตแพทย์ ไม่หยุดยาหรือเปลี่ยนยาประจำตัวเองเพราะกังวลเรื่องเหงือก

ถ่ายภาพช่วยติดตามสีหรือเหงือกร่นที่เห็นภายนอกได้ แต่ไม่เห็นร่องลึก การยึดเกาะ หรือระดับกระดูก จึงไม่ควรใช้แอปหรือภาพในโทรศัพท์สรุปว่าเป็นเพียงเหงือกอักเสบ การตรวจปริทันต์เป็นวิธีแยกสองภาวะที่มีอาการคล้ายกันอย่างมีเหตุผล

• บทความนี้ใช้เพื่ออธิบายความแตกต่างทั่วไป ไม่สามารถวินิจฉัยเหงือกอักเสบหรือปริทันต์จากอาการ รูปถ่าย หรือคำตอบออนไลน์
• ไม่ควรหยุดแปรงหรือทำความสะอาดซอกฟันเพียงเพราะมีเลือดออก แต่ควรใช้แรงพอดีและตรวจหาสาเหตุหากเลือดออกต่อเนื่อง
• ห้ามขูดหินปูนใต้เหงือก ใช้ของแหลมแคะร่องเหงือก หรือซื้อยาปฏิชีวนะใช้เอง เพราะอาจทำให้บาดเจ็บและไม่จัดการต้นเหตุ
• หากมีหนอง ฟันโยกเพิ่มเร็ว ปวดหรือบวมมาก มีไข้ หรือใบหน้าบวม ควรพบทันตแพทย์โดยเร็ว
• ผู้มีเบาหวาน ผู้สูบบุหรี่ ผู้ตั้งครรภ์ หรือผู้ใช้ยาที่มีผลต่อเหงือกควรแจ้งประวัติครบ และไม่ปรับยาประจำตัวเอง